توصیه دوست یا تحقیر دشمن؟

توصیه دوست را که نشنوید، با تحقیر دشمن مواجه خواهید شد

محمدباقر محمدزاده، مدیر کانال خبر فوری سراسری

اظهارات دونالد ترامپ درباره درخواست توقف حملات اسرائیل، بار دیگر بحث درباره نسبت میان دیپلماسی، قدرت و رفتار بازیگران بین‌المللی را مطرح کرد. ترامپ در واکنش به سخنان عباس عراقچی درباره لزوم توقف حملات اسرائیل گفت: «وقتی کسی دست بالا را دارد، سخت می‌شود از او بخواهی عقب‌نشینی کند، تا وقتی که در موقعیت ضعف باشد.»

این اظهارات از نگاه منتقدان، نشان‌دهنده منطق حاکم بر روابط بین‌الملل است؛ منطقی که در آن طرف‌های قدرتمند معمولاً امتیاز نمی‌دهند، بلکه تلاش می‌کنند موقعیت خود را تثبیت کنند. از همین منظر، حضور هیئت ایرانی در مذاکرات در شرایط جنگی و نوع ادبیات اتخاذشده در آن، از سوی برخی به‌عنوان ارسال پیام ضعف به طرف مقابل ارزیابی شده است.

دیپلماسی بدون پشتوانه قدرت

منتقدان این رویکرد معتقدند تجربه سال‌های گذشته نشان داده است که در عرصه سیاست بین‌الملل، صرف اتکا به توافق‌ها، نهادهای بین‌المللی و وعده‌های سیاسی، تضمین‌کننده منافع کشورها نیست. به باور آنان، کشورها زمانی می‌توانند از ابزارهای دیپلماتیک خود بهره ببرند که از قدرت اقتصادی، نظامی و سیاسی کافی برخوردار باشند.

در همین چارچوب، به دیدگاه جان مرشایمر، نظریه‌پرداز برجسته روابط بین‌الملل، اشاره می‌شود که بر اساس نظریه واقع‌گرایی تهاجمی او، قدرت یکی از اصلی‌ترین عوامل تعیین‌کننده رفتار دولت‌ها در نظام جهانی است. از این نگاه، همان‌طور که در یک معامله اقتصادی بدون پشتوانه مالی امکان پیشبرد اهداف محدود می‌شود، در مناسبات بین‌المللی نیز قدرت نقش اساسی در شکل‌دهی به نتایج مذاکرات دارد.

بر این اساس، منتقدان معتقدند زبان قابل فهم برای دشمنان، نه صرفاً تعهدات حقوقی یا وعده‌های سیاسی، بلکه ترکیبی از قدرت و توان بازدارندگی است.

آیا طرف مقابل واقعاً درخواست مذاکره داشت؟

یکی از پرسش‌های مطرح‌شده در این تحلیل، این است که آیا کشورهای اروپایی واقعاً خواستار مذاکره بودند یا صرفاً تلاش داشتند ایران را به میز گفت‌وگو بازگردانند.

منتقدان معتقدند مواضع کشورهای اروپایی در آن مقطع، نشانه‌ای از درخواست مستقیم برای مذاکره نداشت؛ بلکه بر این تأکید داشت که ایران بدون انتظار توقف حملات، وارد مسیر گفت‌وگو با آمریکا شود. از این منظر، چنین اقدامی نه یک درخواست مذاکره، بلکه تلاشی برای مدیریت شرایط سیاسی و ایجاد فرصت برای طرف مقابل تلقی شده است.

بر همین اساس، این دیدگاه مطرح می‌شود که ایران نباید ابتکار عمل سیاسی را از دست بدهد و اجازه دهد دیگر بازیگران، زمان و چارچوب تحولات را تعیین کنند.

ضرورت بازنگری در نگاه به نظام بین‌الملل

بخش دیگری از این نقد، متوجه رویکردهایی است که بر نقش نهادهای بین‌المللی، قراردادها و تضمین‌های حقوقی تأکید دارند. منتقدان این رویکرد معتقدند در بسیاری از بحران‌های بین‌المللی، قدرت‌های بزرگ زمانی به تعهدات خود پایبند می‌مانند که هزینه نقض آن تعهدات برایشان بالا باشد.

از این منظر، مسئله اصلی نه صرفاً مذاکره یا عدم مذاکره، بلکه شرایطی است که مذاکره در آن انجام می‌شود. مذاکره از موضع قدرت می‌تواند به تأمین منافع ملی کمک کند، اما گفت‌وگو در شرایط فشار و ضعف ممکن است به افزایش مطالبات طرف مقابل منجر شود.

سیاست خارجی و مسئله بازدارندگی

منتقدان تأکید می‌کنند که سیاست خارجی موفق نیازمند شناخت دقیق از رفتار بازیگران جهانی است. به باور آنان، قدرت‌های غربی بر اساس منافع خود تصمیم می‌گیرند و نه صرفاً بر مبنای اصول اخلاقی یا تعهدات اعلام‌شده.

در این چارچوب، حفظ توان بازدارندگی و ایجاد هزینه برای اقدامات خصمانه، به‌عنوان پیش‌شرطی برای دستیابی به دیپلماسی مؤثر مطرح می‌شود. از نگاه این جریان، کشوری که در میدان قدرت دست برتر را داشته باشد، در میز مذاکره نیز از موقعیت بهتری برخوردار خواهد بود.

جمع‌بندی

این دیدگاه بر این باور است که تجربه تحولات اخیر نشان داده است اعتماد بیش از حد به سازوکارهای بین‌المللی و وعده‌های سیاسی بدون توجه به موازنه قدرت، می‌تواند هزینه‌های سنگینی ایجاد کند. از این منظر، حفظ عزت ملی و منافع کشور نیازمند ترکیب هوشمندانه‌ای از قدرت میدانی، دیپلماسی فعال و شناخت واقع‌بینانه از قواعد حاکم بر نظام بین‌الملل است.