جنگ تحمیلی و آزمون بزرگ ایران
فواد ایزدی از تهدیدها، فرصتها و ضرورت بازنگری راهبردی میگوید
دکتر فواد ایزدی در گفتوگو با «حکمران» به بررسی ابعاد جنگ تحمیلی آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران، پیامدهای تعلیق همکاری با آژانس، خطاهای محاسباتی دشمن و ضرورت اصلاح نگاههای راهبردی در حوزه امنیت ملی و سیاست خارجی پرداخته است.
برخی مسئولان هنوز عمق فاجعه را درک نکردهاند
فواد ایزدی: اصرار بر تحلیلهای نادرست، کشور را در معرض حملات بعدی قرار میدهد
کتر فواد ایزدی، استاد علوم سیاسی و روابط بینالملل دانشگاه تهران و تحلیلگر مسائل بینالمللی، از جمله چهرههایی است که سالها با مواضع انتقادی خود نسبت به سیاستهای آمریکا و غرب شناخته شده است. او در روزهایی که پس از توقف درگیریها میان ایران و رژیم صهیونیستی، پرسشهای فراوانی درباره آینده امنیتی، سیاسی و راهبردی کشور مطرح شده است، در گفتوگو با «حکمران» به بررسی ابعاد مختلف این بحران پرداخت.
ایزدی معتقد است نخستین گام برای تحلیل صحیح شرایط، شناخت دقیق ماهیت جنگ اخیر است. از نگاه او، استفاده از عنوان «جنگ دوازدهروزه» بدون اشاره به عامل آغازکننده آن، بخشی از واقعیت را پنهان میکند.
او تأکید میکند که این جنگ در میانه مذاکرات و از سوی آمریکا و رژیم صهیونیستی به ایران تحمیل شد و به همین دلیل باید آن را «جنگ تحمیلی آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران» دانست؛ مشابه تعبیری که در دوران دفاع مقدس برای جنگ عراق علیه ایران به کار میرفت.
به باور وی، هنوز در داخل کشور درباره منشأ جنگ و مسئولیت آغاز آن اتفاق نظر کاملی شکل نگرفته و ادامه این اختلاف تحلیل میتواند در آینده هزینههای بیشتری برای کشور ایجاد کند.
تعلیق همکاری با آژانس؛ تصمیمی برای حفظ منافع ملی
یکی از مهمترین پیامدهای جنگ اخیر، تصویب قانون تعلیق همکاری ایران با آژانس بینالمللی انرژی اتمی توسط مجلس شورای اسلامی بود؛ تصمیمی که واکنش شدید برخی کشورهای غربی را به همراه داشت.
ایزدی در تحلیل این اقدام میان عضویت در معاهده منع گسترش سلاحهای هستهای (NPT) و همکاری با آژانس تفاوت قائل میشود. به گفته او، ایران همچنان عضو NPT است، اما همکاریهای خود با آژانس را متوقف کرده است.
وی معتقد است تجربه چند دهه گذشته نشان داده همکاری گسترده ایران با آژانس نهتنها دستاورد قابل توجهی برای کشور نداشته، بلکه در برخی موارد موجب افزایش آسیبپذیری اطلاعاتی شده است.
او با اشاره به برخی پروندههای گذشته میگوید بخشی از اطلاعات ارائهشده در فرآیندهای نظارتی، بعدها مورد استفاده طرفهای مخالف ایران قرار گرفته است.
از دیدگاه ایزدی، مسئله اصلی این است که نهادی که باید صرفاً نقش فنی و نظارتی داشته باشد، در عمل تحت تأثیر ساختارهای سیاسی قدرتهای بزرگ قرار گرفته است.
پیشینه NPT و اختلاف بر سر حقوق هستهای ایران
ایزدی برای توضیح وضعیت کنونی، به تاریخچه شکلگیری NPT اشاره میکند. به گفته او، این معاهده در دوران جنگ سرد با هدف جلوگیری از گسترش سلاحهای هستهای ایجاد شد.
در چارچوب این توافق، کشورهای دارای سلاح هستهای متعهد شدند مسیر کاهش زرادخانههای خود را دنبال کنند و کشورهای فاقد سلاح هستهای نیز در مقابل، حق استفاده صلحآمیز از فناوری هستهای را داشته باشند.
ماده چهارم NPT نیز حق کشورها برای استفاده صلحآمیز از انرژی هستهای را به رسمیت میشناسد. از نگاه ایزدی، مشکل اصلی اینجاست که کشورهای غربی در عمل تلاش کردهاند این حق را برای برخی کشورها محدود کنند.
او معتقد است ایران طی سالهای گذشته بیشترین سطح همکاری را با آژانس داشته، اما در نهایت همین همکاریها به ابزاری برای افزایش فشار سیاسی تبدیل شده است.
به گفته وی، ایران حتی فراتر از تعهدات پادمانی خود در مقاطعی پروتکل الحاقی و محدودیتهای پذیرفتهشده در برجام را اجرا کرد، اما خروج آمریکا از توافق هستهای نشان داد این تعهدات نتوانسته تضمینکننده منافع ایران باشد.
پرونده PMD؛ بازگشت دوباره یک ادعای قدیمی
ایزدی: پروندهای که قرار بود بسته شود، دوباره باز شد
در بخش دیگری از این گفتوگو، ایزدی به موضوع پرونده موسوم به PMD اشاره میکند؛ پروندهای که پیش از برجام درباره ادعاهای مربوط به فعالیتهای گذشته هستهای ایران مطرح شده بود.
به گفته او، یکی از وعدههای اصلی حامیان برجام این بود که این پروندهها برای همیشه بسته خواهند شد، اما در عمل چنین اتفاقی رخ نداد.
وی معتقد است غرب این پروندهها را به صورت کامل مختومه نکرد تا در آینده امکان استفاده دوباره از آنها برای فشار سیاسی علیه ایران وجود داشته باشد.
ایزدی تأکید میکند که حتی گزارشهای آژانس نیز هیچگاه اعلام نکردهاند ایران مواد هستهای خود را به سمت ساخت سلاح منحرف کرده است.
او همچنین به گزارشهای اطلاعاتی آمریکا اشاره میکند که بر اساس آنها، ایران نه سلاح هستهای در اختیار دارد و نه تصمیمی برای ساخت آن گرفته است.
مسئله اصلی غرب، برنامه هستهای نیست
به گفته ایزدی، اگر نگرانی اصلی آمریکا و کشورهای غربی واقعاً جلوگیری از ساخت سلاح هستهای بود، برجام میتوانست این هدف را تأمین کند.
او معتقد است توافق هستهای محدودیتهای گستردهای بر برنامه هستهای ایران ایجاد کرده بود و حتی منتقدان نیز نمیتوانستند ادعا کنند ایران با آن چارچوب در مسیر ساخت سلاح قرار دارد.
از نگاه وی، اختلاف اصلی بر سر مسئله هستهای نیست، بلکه مسئله گستردهتر مربوط به جایگاه منطقهای و قدرت راهبردی ایران است.
او تأکید میکند که حتی پس از محدودیتهای هستهای، موضوعات دیگری مانند توان موشکی و مسائل منطقهای مطرح شد و این نشان میدهد فشارها صرفاً به موضوع هستهای محدود نبوده است.
نگرانی از خروج از NPT و نقش چین و روسیه
یکی از پرسشهای مطرحشده درباره تصمیم ایران، نگرانی از واکنش چین و روسیه در صورت حرکت به سمت خروج کامل از NPT است.
ایزدی معتقد است سیاست خارجی ایران نباید بر اساس نگرانی از واکنش دیگر کشورها تعریف شود، بلکه باید بر مبنای منافع ملی شکل بگیرد.
وی با اشاره به روابط ایران با چین و روسیه میگوید همکاری اقتصادی یا سیاسی با این کشورها به معنای وابستگی نیست.
به گفته او، مفهوم «نه شرقی، نه غربی» به معنای عدم سلطهپذیری است، نه قطع رابطه با کشورهای مختلف.
ایزدی معتقد است چین و روسیه نیز از منظر منافع خود، تحولات منطقه را دنبال میکنند و تضعیف ایران لزوماً در راستای منافع آنها نیست.
مکانیسم ماشه؛ تهدیدی که از ابتدا در برجام وجود داشت
ایزدی: این مکانیسم میتوانست اصلاً در توافق هستهای وجود نداشته باشد
موضوع دیگری که در این گفتوگو بررسی شد، احتمال فعال شدن مکانیسم ماشه توسط کشورهای اروپایی بود.
ایزدی معتقد است این سازوکار یکی از ضعفهای اساسی برجام بود که میتوانست در توافق نهایی وجود نداشته باشد.
او میگوید شرایطی ایجاد شد که طرف مقابل میتوانست تعهدات خود را نقض کند، اما بازگشت تحریمها به شکل پیچیدهای علیه ایران اعمال شود.
به گفته وی، در صورت تلاش برای فعال کردن مکانیسم ماشه، نقش کشورهای عضو شورای امنیت بهویژه چین و روسیه اهمیت زیادی خواهد داشت.
او معتقد است باید از ظرفیت دیپلماتیک برای ایجاد اختلاف نظر در شورای امنیت استفاده کرد و اجازه نداد روندی یکجانبه شکل بگیرد.
جنگ اخیر؛ هزینه سنگین و فرصت بازسازی بازدارندگی
ایزدی با اشاره به خسارات انسانی و مادی جنگ اخیر، تأکید میکند که از دست دادن فرماندهان نظامی و دانشمندان هستهای هزینه بزرگی برای کشور بوده است.
با این حال، او معتقد است این بحران میتواند نقطهای برای بازنگری و تقویت توانمندیهای داخلی باشد.
به گفته وی، کاهش دسترسی طرفهای خارجی به اطلاعات حساس و افزایش توجه به امنیت زیرساختهای راهبردی میتواند از پیامدهای این شرایط باشد.
او تأکید میکند که شوکهای بزرگ تاریخی معمولاً باید به افزایش هوشیاری منجر شوند.
ضرورت بازنگری در محاسبات راهبردی
ایزدی: برخی هنوز عمق فاجعه را درک نکردهاند
در بخش پایانی گفتوگو، ایزدی به اشتباهات محاسباتی دشمن و همچنین ضعفهای داخلی در تحلیل شرایط اشاره میکند.
به باور او، یکی از بزرگترین اشتباهات این بود که برخی تصور کردند در جریان مذاکرات امکان اقدام نظامی وجود ندارد، در حالی که تجربه جنگ اخیر خلاف آن را نشان داد.
وی معتقد است طرف مقابل با مشاهده تکرار تحلیلهای گذشته، ممکن است برای اقدامات بعدی نیز محاسبات مشابهی داشته باشد.
ایزدی میگوید مهمترین درس این جنگ، ضرورت اصلاح نگاههای راهبردی در حوزه امنیت ملی و سیاست خارجی است.
او تأکید میکند که دشمن در سه حوزه دچار خطای محاسباتی شد:
- زمان بازگشت توان عملیاتی ایران را بیشتر از واقعیت تصور کرد.
- انتظار داشت حمله نظامی به تغییر ساختار سیاسی ایران منجر شود.
- توان موشکی ایران را کمتر از واقعیت ارزیابی کرد.
به گفته او، ایران باید ضمن پذیرش آسیبهای واردشده، برنامهای جدی برای جبران خسارتها، افزایش بازدارندگی و اصلاح محاسبات داشته باشد.
جنگ روایتها و معنای پیروزی
ایزدی در پایان گفتوگو درباره مفهوم پیروزی در جنگ اخیر توضیح میدهد که پیروزی به معنای نبود خسارت نیست.
او میگوید از دست دادن نیروهای نظامی و دانشمندان کشور اتفاقی تلخ و پرهزینه بوده، اما زمانی میتوان از موفقیت سخن گفت که دشمن به اهداف اصلی خود نرسیده باشد.
به باور وی، هدف اصلی آمریکا و رژیم صهیونیستی صرفاً وارد کردن خسارت نظامی نبود، بلکه ایجاد بیثباتی، تغییر ساختار سیاسی و تضعیف انسجام داخلی ایران بود.
او معتقد است تحقق نیافتن این اهداف نشاندهنده شکست محاسبات دشمن است.
با این حال، ایزدی هشدار میدهد که تکرار اشتباهات تحلیلی گذشته میتواند کشور را در برابر تهدیدهای آینده آسیبپذیر کند و اکنون زمان بازنگری جدی در نگاهها و تصمیمات راهبردی است.
درباره نویسنده
- فؤاد ایزدی
استاد دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران
دارای مدرک دکتری, ارتباطات جمعی, دانشگاه ایالتی لوییزیانا، کارشناسی, اقتصاد, دانشگاه هیوستون و کارشناسی ارشد, مطالعات ارتباطات جمعی, دانشگاه هیوستون است.
برخی مسئولان هنوز عمق فاجعه را درک نکردهاند
فواد ایزدی: اصرار بر تحلیلهای نادرست، کشور را در معرض حملات بعدی قرار میدهد
کتر فواد ایزدی، استاد علوم سیاسی و روابط بینالملل دانشگاه تهران و تحلیلگر مسائل بینالمللی، از جمله چهرههایی است که سالها با مواضع انتقادی خود نسبت به سیاستهای آمریکا و غرب شناخته شده است. او در روزهایی که پس از توقف درگیریها میان ایران و رژیم صهیونیستی، پرسشهای فراوانی درباره آینده امنیتی، سیاسی و راهبردی کشور مطرح شده است، در گفتوگو با «حکمران» به بررسی ابعاد مختلف این بحران پرداخت.
ایزدی معتقد است نخستین گام برای تحلیل صحیح شرایط، شناخت دقیق ماهیت جنگ اخیر است. از نگاه او، استفاده از عنوان «جنگ دوازدهروزه» بدون اشاره به عامل آغازکننده آن، بخشی از واقعیت را پنهان میکند.
او تأکید میکند که این جنگ در میانه مذاکرات و از سوی آمریکا و رژیم صهیونیستی به ایران تحمیل شد و به همین دلیل باید آن را «جنگ تحمیلی آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران» دانست؛ مشابه تعبیری که در دوران دفاع مقدس برای جنگ عراق علیه ایران به کار میرفت.
به باور وی، هنوز در داخل کشور درباره منشأ جنگ و مسئولیت آغاز آن اتفاق نظر کاملی شکل نگرفته و ادامه این اختلاف تحلیل میتواند در آینده هزینههای بیشتری برای کشور ایجاد کند.
تعلیق همکاری با آژانس؛ تصمیمی برای حفظ منافع ملی
یکی از مهمترین پیامدهای جنگ اخیر، تصویب قانون تعلیق همکاری ایران با آژانس بینالمللی انرژی اتمی توسط مجلس شورای اسلامی بود؛ تصمیمی که واکنش شدید برخی کشورهای غربی را به همراه داشت.
ایزدی در تحلیل این اقدام میان عضویت در معاهده منع گسترش سلاحهای هستهای (NPT) و همکاری با آژانس تفاوت قائل میشود. به گفته او، ایران همچنان عضو NPT است، اما همکاریهای خود با آژانس را متوقف کرده است.
وی معتقد است تجربه چند دهه گذشته نشان داده همکاری گسترده ایران با آژانس نهتنها دستاورد قابل توجهی برای کشور نداشته، بلکه در برخی موارد موجب افزایش آسیبپذیری اطلاعاتی شده است.
او با اشاره به برخی پروندههای گذشته میگوید بخشی از اطلاعات ارائهشده در فرآیندهای نظارتی، بعدها مورد استفاده طرفهای مخالف ایران قرار گرفته است.
از دیدگاه ایزدی، مسئله اصلی این است که نهادی که باید صرفاً نقش فنی و نظارتی داشته باشد، در عمل تحت تأثیر ساختارهای سیاسی قدرتهای بزرگ قرار گرفته است.
پیشینه NPT و اختلاف بر سر حقوق هستهای ایران
ایزدی برای توضیح وضعیت کنونی، به تاریخچه شکلگیری NPT اشاره میکند. به گفته او، این معاهده در دوران جنگ سرد با هدف جلوگیری از گسترش سلاحهای هستهای ایجاد شد.
در چارچوب این توافق، کشورهای دارای سلاح هستهای متعهد شدند مسیر کاهش زرادخانههای خود را دنبال کنند و کشورهای فاقد سلاح هستهای نیز در مقابل، حق استفاده صلحآمیز از فناوری هستهای را داشته باشند.
ماده چهارم NPT نیز حق کشورها برای استفاده صلحآمیز از انرژی هستهای را به رسمیت میشناسد. از نگاه ایزدی، مشکل اصلی اینجاست که کشورهای غربی در عمل تلاش کردهاند این حق را برای برخی کشورها محدود کنند.
او معتقد است ایران طی سالهای گذشته بیشترین سطح همکاری را با آژانس داشته، اما در نهایت همین همکاریها به ابزاری برای افزایش فشار سیاسی تبدیل شده است.
به گفته وی، ایران حتی فراتر از تعهدات پادمانی خود در مقاطعی پروتکل الحاقی و محدودیتهای پذیرفتهشده در برجام را اجرا کرد، اما خروج آمریکا از توافق هستهای نشان داد این تعهدات نتوانسته تضمینکننده منافع ایران باشد.
پرونده PMD؛ بازگشت دوباره یک ادعای قدیمی
ایزدی: پروندهای که قرار بود بسته شود، دوباره باز شد
در بخش دیگری از این گفتوگو، ایزدی به موضوع پرونده موسوم به PMD اشاره میکند؛ پروندهای که پیش از برجام درباره ادعاهای مربوط به فعالیتهای گذشته هستهای ایران مطرح شده بود.
به گفته او، یکی از وعدههای اصلی حامیان برجام این بود که این پروندهها برای همیشه بسته خواهند شد، اما در عمل چنین اتفاقی رخ نداد.
وی معتقد است غرب این پروندهها را به صورت کامل مختومه نکرد تا در آینده امکان استفاده دوباره از آنها برای فشار سیاسی علیه ایران وجود داشته باشد.
ایزدی تأکید میکند که حتی گزارشهای آژانس نیز هیچگاه اعلام نکردهاند ایران مواد هستهای خود را به سمت ساخت سلاح منحرف کرده است.
او همچنین به گزارشهای اطلاعاتی آمریکا اشاره میکند که بر اساس آنها، ایران نه سلاح هستهای در اختیار دارد و نه تصمیمی برای ساخت آن گرفته است.
مسئله اصلی غرب، برنامه هستهای نیست
به گفته ایزدی، اگر نگرانی اصلی آمریکا و کشورهای غربی واقعاً جلوگیری از ساخت سلاح هستهای بود، برجام میتوانست این هدف را تأمین کند.
او معتقد است توافق هستهای محدودیتهای گستردهای بر برنامه هستهای ایران ایجاد کرده بود و حتی منتقدان نیز نمیتوانستند ادعا کنند ایران با آن چارچوب در مسیر ساخت سلاح قرار دارد.
از نگاه وی، اختلاف اصلی بر سر مسئله هستهای نیست، بلکه مسئله گستردهتر مربوط به جایگاه منطقهای و قدرت راهبردی ایران است.
او تأکید میکند که حتی پس از محدودیتهای هستهای، موضوعات دیگری مانند توان موشکی و مسائل منطقهای مطرح شد و این نشان میدهد فشارها صرفاً به موضوع هستهای محدود نبوده است.
نگرانی از خروج از NPT و نقش چین و روسیه
یکی از پرسشهای مطرحشده درباره تصمیم ایران، نگرانی از واکنش چین و روسیه در صورت حرکت به سمت خروج کامل از NPT است.
ایزدی معتقد است سیاست خارجی ایران نباید بر اساس نگرانی از واکنش دیگر کشورها تعریف شود، بلکه باید بر مبنای منافع ملی شکل بگیرد.
وی با اشاره به روابط ایران با چین و روسیه میگوید همکاری اقتصادی یا سیاسی با این کشورها به معنای وابستگی نیست.
به گفته او، مفهوم «نه شرقی، نه غربی» به معنای عدم سلطهپذیری است، نه قطع رابطه با کشورهای مختلف.
ایزدی معتقد است چین و روسیه نیز از منظر منافع خود، تحولات منطقه را دنبال میکنند و تضعیف ایران لزوماً در راستای منافع آنها نیست.
مکانیسم ماشه؛ تهدیدی که از ابتدا در برجام وجود داشت
ایزدی: این مکانیسم میتوانست اصلاً در توافق هستهای وجود نداشته باشد
موضوع دیگری که در این گفتوگو بررسی شد، احتمال فعال شدن مکانیسم ماشه توسط کشورهای اروپایی بود.
ایزدی معتقد است این سازوکار یکی از ضعفهای اساسی برجام بود که میتوانست در توافق نهایی وجود نداشته باشد.
او میگوید شرایطی ایجاد شد که طرف مقابل میتوانست تعهدات خود را نقض کند، اما بازگشت تحریمها به شکل پیچیدهای علیه ایران اعمال شود.
به گفته وی، در صورت تلاش برای فعال کردن مکانیسم ماشه، نقش کشورهای عضو شورای امنیت بهویژه چین و روسیه اهمیت زیادی خواهد داشت.
او معتقد است باید از ظرفیت دیپلماتیک برای ایجاد اختلاف نظر در شورای امنیت استفاده کرد و اجازه نداد روندی یکجانبه شکل بگیرد.
جنگ اخیر؛ هزینه سنگین و فرصت بازسازی بازدارندگی
ایزدی با اشاره به خسارات انسانی و مادی جنگ اخیر، تأکید میکند که از دست دادن فرماندهان نظامی و دانشمندان هستهای هزینه بزرگی برای کشور بوده است.
با این حال، او معتقد است این بحران میتواند نقطهای برای بازنگری و تقویت توانمندیهای داخلی باشد.
به گفته وی، کاهش دسترسی طرفهای خارجی به اطلاعات حساس و افزایش توجه به امنیت زیرساختهای راهبردی میتواند از پیامدهای این شرایط باشد.
او تأکید میکند که شوکهای بزرگ تاریخی معمولاً باید به افزایش هوشیاری منجر شوند.
ضرورت بازنگری در محاسبات راهبردی
ایزدی: برخی هنوز عمق فاجعه را درک نکردهاند
در بخش پایانی گفتوگو، ایزدی به اشتباهات محاسباتی دشمن و همچنین ضعفهای داخلی در تحلیل شرایط اشاره میکند.
به باور او، یکی از بزرگترین اشتباهات این بود که برخی تصور کردند در جریان مذاکرات امکان اقدام نظامی وجود ندارد، در حالی که تجربه جنگ اخیر خلاف آن را نشان داد.
وی معتقد است طرف مقابل با مشاهده تکرار تحلیلهای گذشته، ممکن است برای اقدامات بعدی نیز محاسبات مشابهی داشته باشد.
ایزدی میگوید مهمترین درس این جنگ، ضرورت اصلاح نگاههای راهبردی در حوزه امنیت ملی و سیاست خارجی است.
او تأکید میکند که دشمن در سه حوزه دچار خطای محاسباتی شد:
- زمان بازگشت توان عملیاتی ایران را بیشتر از واقعیت تصور کرد.
- انتظار داشت حمله نظامی به تغییر ساختار سیاسی ایران منجر شود.
- توان موشکی ایران را کمتر از واقعیت ارزیابی کرد.
به گفته او، ایران باید ضمن پذیرش آسیبهای واردشده، برنامهای جدی برای جبران خسارتها، افزایش بازدارندگی و اصلاح محاسبات داشته باشد.
جنگ روایتها و معنای پیروزی
ایزدی در پایان گفتوگو درباره مفهوم پیروزی در جنگ اخیر توضیح میدهد که پیروزی به معنای نبود خسارت نیست.
او میگوید از دست دادن نیروهای نظامی و دانشمندان کشور اتفاقی تلخ و پرهزینه بوده، اما زمانی میتوان از موفقیت سخن گفت که دشمن به اهداف اصلی خود نرسیده باشد.
به باور وی، هدف اصلی آمریکا و رژیم صهیونیستی صرفاً وارد کردن خسارت نظامی نبود، بلکه ایجاد بیثباتی، تغییر ساختار سیاسی و تضعیف انسجام داخلی ایران بود.
او معتقد است تحقق نیافتن این اهداف نشاندهنده شکست محاسبات دشمن است.
با این حال، ایزدی هشدار میدهد که تکرار اشتباهات تحلیلی گذشته میتواند کشور را در برابر تهدیدهای آینده آسیبپذیر کند و اکنون زمان بازنگری جدی در نگاهها و تصمیمات راهبردی است.
پیشنهادهای مرتبط
روشنای علم؛ نقشه راه تولید دانش
مروری بر دیدگاه رهبر انقلاب درباره علم، فناوری و تمدنسازی
تحریریه حکمران
امنیت غذایی با فناوری آبیاری نوین
چگونه آبیاری زیرسطحی مسیر خودکفایی کشاورزی ایران را تغییر میدهد
امیر نوراییفر
فناوری؛ مسیر احیای روستا و تولید
چگونه آبیاری هوشمند میتواند شأن کشاورزی را بازسازی کند؟
سیدمحسن حسینی
نقشه پنهان رهبری برای روزهای جنگ
چگونه ساختارهای آتشبهاختیار، پاسخ سریع ایران را رقم زدند؟
علی رضا آقاباباگلی
